به گزارش روابط عمومی مرکز مطالعات راهبردی ژرفا، نشست تخصصی با عنوان «واکاوی چالش ها و فرصت های توسعه دریا محور با تاکید بر سواحل مکران» روز دوشنبه 19 مردادماه 1404 با حضور دکتر سیدعباس احمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، در این مرکز برگزار شد.

مکران نه‌تنها می‌تواند راه‌حلی برای چالش ها و بحران‌های داخلی باشد، بلکه می‌تواند ایران را به بازیگری کلیدی در شبکه حمل‌ونقل و تجارت جهانی تبدیل کند.

دکتر احمدی در ابتدای نشست راجع به موقعیت منحصر بفرد جغرافیایی ایران گفت: در حالی که ایران همواره به عنوان کشوری در غرب آسیا و بین خلیج فارس و دریای خزر شناخته می‌شود ولی این درست نیست و باید در معرفی ایران آن را یک کشور اقیانوسی دانست این اصطلاح، اشاره به موقعیت راهبردی ایران در «گوشه شمال‌غربی اقیانوس هند» دارد؛ جایی که سواحل مکران، تنها نقطه‌ای است که ایران به‌صورت آزاد و بدون هیچ تنگه یا دریای نیم‌بسته‌ای، مستقیماً به آب‌های بین‌المللی دسترسی دارد.کشوری که در کرانه اقیانوس واقع می شود به مراتب اهمیتش و عظمتش بیشتر از کشورهایی است که  فقط دریایی  هستند. اقیانوسی بودن می تواند یک کشور را جلوتر از رقیبانش به نسبتی که فقط دریایی هستند قرار دهد. عمده رقیبان ایران این ویژگی را ندارند.کشوری مثل عربستان با اینکه در دو جناح ساحل دارد اما اقیانوسی نیست و تمام تلاشش را  می کند از این تنگنا خارج بشود و خودش را به یک سطح اقیانوسی برساند.

وی افزود: در ارتباطات بین المللی عمدتا بحثهای تجارت و اقتصاد مطرح می گردد که اغلب دریایی است. اگر این مقدمه را بپذیریم آن موقع مشخص می شود که سواحل مکران نزدیک ترین جای ایران به جهان هست یعنی منطقه  مکران در جایی قرار گرفته که ارتباط تجاری ایران با دنیاست. تاکنون بیشتر تمرکز ایران بر خلیج فارس بوده ولی به خاطر مسائل بین المللی و تحریم ها بهتر است به تدریج به سواحل مکران در راستای توسعه دریا محور توجه بیشتری گردد و از حالت صرف یک مسیر یا معبر به آن اکتفا نشود. با توجه به نزدیکی دو کانون بزرگ جمعیتی و تجاری مهم در جنوب شرق و شرق آسیا یعنی چین و هند و همچنین کشورهای همسایه بنابراین در جهت ضرورت ارتباطات بین المللی باید سریع تر و قوی تر برای ارتقا و توسعه مکران اقدام گردد.

 دکتر احمدی استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تهران در زمینه چالش  ها و فرصت های مکران تاکید کرد: این منطقه چنان پتانسیل های بالقوه ای دارد که اگر بالفعل در آیند خود به خود  چالش ها در آن حذف می شوند. ناامنی در منطقه مکران عامل یا در واقع مانع توسعه نیافتگی نیست،خود معلول عدم توسعه یافتگی است. با توجه به چالش های جمعیتی و بحران های آب و انرژی باید بر اساس بسته هایی تشویقی برای مهاجرت مردم به سواحل مکران که فعلا چندان جمعیت زیادی در آن سکونت ندارد اقدامات اساسی صورت بگیرد و براحتی می توان تا 5 میلیون نفر را در ساحل 700 کیلومتری مکران سکونت داد ولی این مسئله قطعا پیش شرط های مهمی خصوصا در حوزه زیرساختی دارد. اگر اشتغال در این منطقه وجود داشته باشد و به تدریج جمعیت میلیونی ساکن گردد دیگر گروه جیش الظلم فرصت ناامنی در اینجا را ندارد و چنان نیاز به کار خدماتی بالا می رود که برای یک جوان نمی صرفد که وارد فعالیت های غیر قانونی بشود متاسفانه الان چون حداقل ها نیست مجبور می شود رو به قاچاق سوخت، قاچاق مواد مخدر  و… بیاورد.

وی گفت: در مهاجرت جمعیت به سمت مکران باید اقدامات گفتمانی با ساکنان محلی صورت بپذیرد و امر مهاجرت بصورت تدریجی باید شکل بگیرد و بدون مشارکت  بومیان قطعا هیچ اتفاقی نخواهد افتاد. بر اساس شناختی که از مردم بلوچ دارم آنها مردمانی بسیار ایران دوست هستند که اگر برای توسعه مکران به عنوان یک امر ملی با آنها گفتگو شود قطعا همراهی کرده و وقتی مردم بومی ببینند که در توسعه و اشتغال آنجا دخیل هستند حتما همکاری خواهند کرد و دلیلی برای مخالفت وجود نخواهد داشت.   

ایشان در رابطه با یک الگوی موفق در مکران برای رفع چالش های امنیتی و توسعه نیافتگی گفت: در حال حاضر امارات رتبه دوم صادرات طلا  را دارد و خودشان هم هیچ وقت معدن طلا ندارند ولی مواد خام را از شبه قاره هند و افریقا وارد می کنند و با فراوری آن به صادر کننده برتر جهان  تیدیل شده اند لذا با توجه به نزدیکی و موقعیت مکران همین کار را می تواند جوان ایرانی و بلوچ انجام دهد یا در بحث آبزیان و صنایع تبدیلی این منطقه فرصت هایی بی نظیری دارد که توسعه و پایداری اقتصادی منجر به رفع چالش های امنیتی در آنجا می گردد.

دکتر احمدی خاطر نشان کرد: شاخص های توسعه انسانی به خصوص در بخش آموزش و بهداشت در مکران  پایین تر از میانگین ملی است و دو عامل اصلی در این مسئله دخیل هستند یکی اینکه از گذشته به خاطر دشت لوت و جازموریان ارتباط منطقه بلوچستان با بدنه ی اصلی کشور بسیار کم بوده و این منطقه چون به نسبت دورتر از مرکز واقع شده طبیعتا مورد بی مهری قرار گرفته است. دلیل دوم هم مسائل سیاسی و مدیریتی هست، یعنی انگار که مقامات کشور در طول دوره های مختلف تاریخی از خشونت طبیعت تبعیت نموده و همان استراتژی برای آن به کار گرفته بودند. با توجه به اقلیم سیستان و  بلوچستان باید با تصمیم گیری صحیح این مسائل جبران گردد. لذا این بی توجهی ها باعث شده شاخص های توسعه در این منطقه پایین باشند. بعد از انقلاب اسلامی در حوزه آموزش اقدامات خوبی شروع شده، مدارسی راه اندازی شد؛ دانشگاه هایی در آنجا تاسیس شدند ولی باز به نسبت ظرفیت ها و عقب افتادگی ها کافی نیست و باید اقدامات اجرایی و مدیریتی وسیعی در آنجا صورت بگیرد.

دکتر احمدی در زمینه جایگاه مکران در رقابت های بین المللی گفت: مکران که منطقه ایست داخل ایران و شهر اصلی آن چابهار است تنها برای ایران نیست یعنی این منطقه نقشی که ایفا می کند با توجه بستر و موقعیتش در بعضی از زمینه ها بین المللی هست. اینجا به خاطر موقعیت ، نزدیکی به کانون های جمعیتی و دسترسی بدون مانع به آب های اقیانوسی به نوعی با همه دنیا ارتباط دارد.

وی افزود: همواره در سطح جهان رقابت های پیدا و پنهانی بین ابرقدرت ها وجود دارد  که زمین های بازی متنوعی در سطح سیاره پخش هستند  که به نظر می رسد منطقه مکران یکی از زمین های بازی برای رقابت های بزرگ ژئوپولوتیک باشد که در حال حاضر بین هند و چین و یا ایالات متحده وجود دارد. یعنی وقتی ایالات متحده و چین با هم در سطح بزرگ رقابت می کنند برای اینکه وزن ژئوپولوتیک شان را افزایش دهند بسترها در خود آن دو کشور الزاما نیستند یا تمام شاخص ها و متغیرها در دل کشور ایالات متحده یا کشور چین نیست، اتفاقا خیلی از اینها در خارج از خاک اصلی آنها هستند. منطقه چابهار چرا از تحریم های بین المللی معاف شد؟ دلیلش همین است این در واقع یک صفحه شطرنج هست، گاهی نیاز می شود که یک ابر قدرت، یک مهره شطرنج را جابه جا بکند، یک شهری را معاف بکند ، یک جایی را مورد توجه بیشتر قرار دهد یا یک جایی را توجه نکند، بنابراین منطقه مکران دارای موقعیت ژئوپولوتیکی منحصر به فرد و استثنایی هست که از این زاویه باید بیشتر به آن توجه گردد که می تواند در سطح بین المللی و مسیر تجاری و اقتصادی برای ایران تحول آفرینی کند.

دکتر احمدی درباره آینده ایران و مکران گفت: اگر تا الان با شک و تردید می گفتیم که به منطقه مکران توجه کنیم یا بروی مناطقی مانند تهران، اصفهان یا حتی خلیج فارس بیشتر تمرکز کنیم الان دیگر انتخابی نداریم تنها راه عبور ایران از چالش ها و بحرانهای کنونی و در واقع  تامین و تضمین کننده آینده ایران ، مکران می باشد.به صد سال پیش اگر برگردیم شاید چنین نقشی را خوزستان ایفا کرده ، یعنی اگر مثلا آن زمان یک محقق ، یک تصمیم گیر، یک مسئول ، میخواسته برای ایران یک طرحی را پیشنهاد بدهد طبیعتا تمرکزش به خاطر نفت، ظرفیت های کشاورزی و آب  به سمت خوزستان می رفت.در یک دوره های به بعد بوشهر و هرمزگان چنین شرایطی را به خاطر مباحث گازی تجربه کردند ولی برای امروز و آینده ایران دیگر باید تمرکزمان را ازاین ضلع خوزستان، بوشهر و هرمزگان برداریم و به مکران تحویل دهیم. باید این نقش را جابه جا بکنیم ولی این سوتفاهم پیش نیاید که این مناطق اهمیتشان را از دست داده اند یا مثلا باید رهایشان کنیم نه اینها مناطق مهمی هستند بقیه مناطق ایران هم مهم هستند اما این نقش اصلی باید به دلایل متعدد به منطقه مکران واگذار شود چرا که الان منطقه خوزستان به لحاظ خشونت طبیعت بسیار شرایطش سخت تری دارد. اکوسیستم خلیج فارس بسیار شکننده است و توان تحمل جمعیت چند میلیونی را ندارد در واقع ضربه ای به محیط زیست خلیج فارس وارد می شود که ممکن است در آینده جبران ناپذیر باشد زیرا یک دریای نیم بسته و اکوسیستمش شکننده است اما این دغدغه ها را در آن سوی تنگه هرمز وجود ندارد یا به مراتب کمتر است.  

وی گفت: یک سری نقش ها در داخل شهرهایی مانند تهران به تدریج به مکران منتقل کنیم  هرچند کار سریع و آسانی هم نیست باید پژوهش های دقیق علمی با پیوست های اجتماعی صورت بگیرد که برای  تصمیم گیری های سیاسی همه جوانب سنجیده شود سپس باید طرح درازمدت مثلا بین پنج تا بیست سال این منطقه نقشش را فعال کرد. با فعال شدن نقش مکران در سرنوشت ایران ، ایران نجات پیدا خواهد کرد. آن نقشی را که مثلا خوزستان ایفا کرده برای  50 یا 100سال ایران الان می تواند مکران و چابهار برای 100سال بعدی سرزمین ما ایفا کند و این یک انتخاب نیست بلکه  چاره ی دیگری جز این نیست. ایران الان در شرایطی نیست که گزینه های مختلف داشته باشد ما باید برگردیم به جغرافیای ایران که دارد مکران را پیشنهاد می دهد. با فعال شدن محور شرق ایران ارتباط آسیای مرکزی با اقیانوس هند هم شکل می گیرد  بنابراین شما با یک تیر چند تا نشان خواهی زد. یعنی  اگر مکران فعال شود عملا شرق ایران در مسیر آبادانی و توسعه قرار می گیرد و باید برای راه آهن چابهار تا سرخس به سرعت اقدام کنیم و نباید بیش از این فرصت سوزی نمود. مکران که عمدتا تصویر منفی در ذهن شهروندان ایرانی از ناامنی و فقر تداعی می کند ولی به نظر بنده الان جایی مهمتر از سواحل مکران در نقشه ایران نداریم و هر چه زمان بگذرد و به سمت آینده می رویم این منطقه اهمیتش بیشتر می شود.

در پایان دکتر احمدی پیشنهاد دادند حتما دانشگاهیان، مردم محلی و کارگزاران را باید به مشارکت دعوت کرد، راهکارهای آنها را شنید و با جمع آوری کل راهکارها سپس آنها را پالایش و در آخر دست به اقدام بر مبنای عقلانیت به دور از هیجان زدگی زده شود. در واقع اداره منطقه با دیدگاه سنتی- امنیتی دیگر جواب نمی دهد تا کی می خواهید سرباز بفرستید، نیرو اضافه کنید یا پاسگاه درست کنید و تعداد زیادی از نیروها در این راه شهید می شوند شاید تا الان چاره ای نبوده اما باید بفکر مسیرهای جدیدتر برای توسعه و امنیت پایدار در مکران بود یعنی وقتی آنجا به یک سطح اولیه از توسعه برسد به تدریج بسیار از مسائل اجتماعی و امنیتی آن حل خواهد شد و شاهد نقش آفرینی مکران در سطوح ملی و بین المللی خواهیم بود.