گزارش تفصیلی طراحی و اجرای مرحله ملی لیگ جت 1403-1404 (فصل تولید و کارآفرینی)
مرحله ملی لیگ جت به طور رسمی از تاریخ 25 آذرماه ۱۴۰4 و با تحول در محورها و موضوع اصلی رقابت آغاز شده است. به گزارش اندیشکده تعلیم و تربیت مرکز مطالعات راهبردی ژرفا، این رقابت که سالانه به صورت کشوری و از سطح شهرستانی تا ملی برای دانشآموزان در مقطع متوسطه، در حوزه «جهاد تبیین» برگزار میگردد؛ بر خلاف مراحل و ادوار گذشته، رنگ و بوی اقتصادی گرفته و به سمت تولید حرکت کرده، حال آنکه سابق بر این تمرکز اصلی صرفا حول محورهای اجتماعی، اعتقادی، سیاسی و توسعه مهارتهای روشنگری نوجوانان بوده است. البته این تغییر ماهیت به معنای کنارگذاشتن اهداف تبیینی مراحل و ادوار قبل نیست؛ بلکه کامل کردن چرخه آموزش و تولید محتوا و ایجاد دریچه جدید جهاد تبیین در عرصه «رونق اقتصاد و تولید ملی» است.
تحول در موضوع محوری لیگ جت
پروژه «لیگ جت اقتصادی» از تلفیق دو طرح آموزشی اثربخش شکل گرفته است. طرح نخست، «لیگ جت» است که در حوزه جهاد تبیین فعالیت میکند و با محوریت مطالعه، پژوهش، تحلیل و ارائه رسانهای گروهی بین دانشآموزان برگزار میشد. این طرح با ساختار سازمانیافته و مشارکت معلمان راهنما، چند دوره موفق را پشت سر گذاشته و شاید بتوان گفت به الگویی در آموزش غیرمستقیم و تعاملی تبدیل شده است.
طرح دوم، «دسترنج» است که بر پایه تربیت اقتصادی و آموزش نگرش و مهارتهای درست اقتصادی و مالی طراحی شده بود. این طرح شامل ۱۷ ساعت محتوای آموزشی در چهار محور اصلی (فرهنگ مصرف، تحلیل کسبوکار، کمک به تولید، و مهارت تولید تا فروش) است و با رویکردی عملی، مهارتهای اقتصادی را از معلم به دانشآموز منتقل میکند.
ترکیب این دو تجربه، مبنای طراحی لیگ جت اقتصادی شد؛ برنامهای که شکاف میان آموزش نظری اقتصاد و تجربه عملی را پر میکند و نوجوانان را بهطور واقعی با فرآیند تولید و کسبوکار آشنا میسازد.
مرحله ملی لیگ جت در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ با یک تحول اساسی در رویکرد طراحی شده است. پس از مراحل استانی که تمرکز اصلی آنها بر محور اجتماعی-اعتقادی و توسعه مهارتهای روشنگری نوجوانان بوده است، این مرحله به سمت عرصه اقتصاد و تولید حرکت کرده است. این تغییر ماهیت به معنای کنارگذاشتن اهداف تبیینی مراحل و ادوار قبل نیست، بلکه کامل کردن چرخه آموزش است تا نوجوانان یاد بگیرند چگونه با دستان خود و از طریق تولید، استقلال مالی پیدا کرده و هزینه حرکتهای فرهنگی خود را بدون وابستگی به کمکهای خانوادگی یا بودجههای مصوب تأمین کنند. ضمن آنکه در حوزه دیگری از عرصه جهاد تبیین فعال میشوند و با جان خود ابتدا طعم شیرین کشف گنجینههای ارزشمند بومی، تولید با دستان توانمند خود و کسب تجارب ارزشمند و قیمتی، در کنار روزی پربرکت و حلال را میچشند و سپس راوی قصه خود و اهمیت و جایگاه این عرصه در پیشرفت کشور برای دیگران میشوند.
فلسفه طراحی؛ چرا اقتصاد و تولید؟
در واقع این تحول پاسخ به دو سؤال اساسی است. نخست اینکه چگونه گروههای فرهنگی نوجوان میتوانند در طولانیمدت بدون اتکا به منابع بیرونی، فعالیتهای خود را ادامه دهند؟ و دوم اینکه چطور میتوان نوجوانان را برای ورود به زندگی واقعی و مواجهه با چالشهای اقتصادی آماده کرد؟ پاسخ این دو سؤال در طراحی یک دوره عملیاتی پیدا شده است که نوجوانان را از دنیای تئوری خارج کرده و به میدان واقعی کار، تولید و بازار میبرد. در این مسیر، آنها قرار است مانند یک کارآگاه محصولات بومی منطقه خود را کشف کنند، مانند یک مهندس آنها را بسازند و مانند یک تاجر به فروش برسانند.
این رویکرد همسو با تأکیدات مقام معظم رهبری در سالهای اخیر بر اهمیت اقتصاد مقاومتی، تولید ملی و سرمایهگذاری در تولید و اقتصاد ایرانی است. هدف این است که نوجوانان از همین سنین پایه، باور کنند که استقلال اقتصادی پیششرط هر حرکت فرهنگی و اجتماعی مستقل است.
مسیر عملیاتی؛ شش مأموریت به سوی خوداتکایی
کل فرآیند مرحله ملی به شکل یک سناریوی ششمرحلهای طراحی شده که هر مرحله یک مأموریت خاص دارد و همه این مأموریتها به صورت پیوسته و زنجیرهای به یکدیگر متصل هستند.
مأموریت اول با عنوان “مدیون مادریم” به عنوان گام معنوی و برکتآمیز فرهنگی طراحی شده است. در این مرحله، که قدری زودتر و در ایام روز مادر در قالب پویش #چشم_روشنی برگزار شد، گروهها موظفاند با خانواده یکی از شهدای منطقه دیدار کرده و ضمن احترامگذاری و گوش دادن به نکات و خاطرات آنها، از آنها برای کار خود اذن و برکت بگیرند و با آنها و شهدایشان عهد یاری ببندند. این کار نه تنها بُعد معنوی دارد بلکه پیوند نوجوانان با تاریخ مقاومت را تقویت میکند و به آنها یادآور میشود که هر کار اقتصادی باید با نیت خالص و رضای خدا همراه باشد.
مأموریت دوم با نام “گنجیابی” فاز ایدهپردازی است. در این مرحله نوجوانان باید حداقل پنج محصول بومی یا سنتی قابل تولید و فروش از منطقه خود شناسایی کنند. این محصولات میتوانند شامل مواد غذایی و صنایع دستی باشند که ریشه در فرهنگ بومی آن منطقه دارد. سپس با استفاده از چکلیستهای مشخص شده در کاربرگها و بوم کسب و کار، باید بهترین گزینه را انتخاب کنند؛ محصولی که هم اصالت داشته باشد، هم ساخت آن برای دانشآموزان ممکن باشد و هم بازارپسند و قابل فروش باشد. این فرآیند به نوجوانان یاد میدهد چطور تصمیمگیری عقلانی و استراتژیک انجام دهند.
مأموریت سوم “کارآگاهان تولید” نام دارد. در این مرحله کار تحقیقی و مستندسازی آغاز میشود. گروهها باید استادکاران و افراد خبرهای را پیدا کنند که شناخت و تجربه تولید محصول منتخب را دارند و با آنها مصاحبه مفصل انجام دهند. این مصاحبهها شامل پرسش درباره تاریخچه محصول، مواد اولیه، روش ساخت گامبهگام، کاربردها، فواید و حتی خاطرات شخصی است. در پایان باید یک «شناسنامه فرهنگی محصول» تدوین شود که تمام اطلاعات را در خود جمع کند. این کار به نوجوانان مهارت پژوهشگری، مصاحبهگری و مستندنگاری را میآموزد و در عین حال به احیای هویت بومی و ثبت میراث فرهنگی ناملموس کمک میکند.
در مأموریت چهارم؛ “آستینبالا”، نوجوانان وارد فاز عملیاتی تولید میشوند. اما قبل از آن باید سرمایه اولیه را تأمین کنند. راه اصلی این کار، اکران سیار فیلمهای منتخب فرهنگی حوزه هنری (یوز، فرمانروای آب، بچه مردم و…) است. هر گروه با فروش بلیط باید بودجه خرید مواد اولیه و ابزار مورد نیاز خود را فراهم کند. سپس با راهنمایی استادکار شروع به ساخت محصول میکنند. در این مرحله تجربه واقعی شکست، اصلاح و بهبود محصول اتفاق میافتد و نوجوانان میآموزند که چطور در مواجهه با مشکلات عملی، راهحل پیدا کنند.
مأموریت پنجم “تجارت کوچک” فاز بازاریابی و فروش است. گروهها باید استراتژی فروش طراحی کنند، قیمتگذاری منطقی انجام دهند، تبلیغات محیطی یا مجازی انجام دهند و سپس محصول خود را به فروش برسانند. در این مرحله با مفاهیم حسابداری ساده، محاسبه هزینه تمامشده، سود و زیان و حتی مبحث خمس درآمد آشنا میشوند. این تجربه واقعی با بازار، درسهای عملی زیادی درباره رفتار مشتری، مذاکره و مدیریت مالی به آنها میدهد.
مأموریت ششم “آماده پرواز” عرصه تحلیل و تبیین ماجرا را به دنبال دارد. در این مرحله نوجوانان باید یک گزارش تحلیلی جامع از کل مسیر بنویسند و یک مستند تبیینی کوتاه (حداکثر 7 دقیقه) تولید کنند که داستان کامل محصول، فرآیند تولید، چالشها، ریشه شکستها، موفقیتها و دستاوردها را روایت کند. این مستند باید در پلتفرم آپارات بارگذاری و از طریق سامانه نوجهان ثبت شود.
شاخصهای تربیتی و خروجیهای مورد انتظار
این دوره براساس شاخصهای تربیتی مشخصی طراحی شده است که هر یک از مأموریتها در راستای تحقق آنها قرار دارد. یکی از مهمترین ابعاد این شاخصها، هویتبخشی و اتصال نوجوان به ریشههای فرهنگی خود است. الزام به انتخاب محصول بومی باعث میشود نوجوانان با میراث فرهنگی منطقه خود آشنا شوند، با استادکاران قدیمی ارتباط برقرار کنند و دانش و تجربیات در حال فراموشی را ثبت و احیا کنند. از این طریق شاخصهایی از جمله شناخت گنجینههای محلی، تعلق، غرور و افتخار به داشتههای خود، پیوند بیننسلی و ترجیح کالای ایرانی محقق میشود.
بعد بعدی، مهارتآموزی عملی است. در این دوره نوجوانان یک چرخه کامل کسبوکار را از ایده تا فروش تجربه میکنند. آنها یاد میگیرند چطور تحقیق کنند، شاگردی کنند، بسازند، بازاریابی کنند، بفروشند و حسابوکتاب انجام دهند. این مهارتها همانهایی هستند که در زندگی واقعی به آنها نیاز خواهند داشت.
بعد سوم، تقویت توانمندیهای روانی و امید به آینده با شاخصهایی مانند؛ تابآوری و مدیریت شکست، خودکارآمدی، نگاه روشن و فعالانه به آینده شغلی، ریسکپذیری، خلاقیت و حل مسأله است. در فرآیند تولید و فروش، احتمال بروز مشکلات متعدد و دستاوردهای مختلف وجود دارد: خراب شدن محصول، عدم فروش، ضرر مالی، کشف توانمندی، لذت ساختن و غیره. مواجهه با این چالشها و هیجانات، یافتن راهحل برای آنها، روحیه امید، حلمسئله و استقامت را در نوجوانان تقویت میکند.
شاخص چهارم، تربیت و سواد مالی و اقتصادی است. نوجوانان با مفاهیم واقعی مثل پول، ارزش افزوده، قیمتگذاری، سود و زیان، بودجهریزی، برکت، روزی حلال، تولید و بازار آشنا میشوند و یاد میگیرند که چطور منابع محدود را مدیریت کنند و از آن بیشترین بهره را ببرند.
حوزه بعدی، تقویت مهارتهای نرم و اجتماعی است؛ که از طریق کار تیمی، مذاکره و اقناع، مسئولیتپذیری، رهبری و اطاعتپذیری محقق میگردد.
آخرین عرصه نیز کنشگری و تربیت رسانهای است که در لیگ جت سابقه دیرینه دارد و دانشآموزان با انجام مأموریتهای روشنگری و روایت رسانهای؛ توانایی روایتگری جذاب و مهارت کنشگری رسانهای را کسب میکنند.
خودشناسی مخاطب؛ پیامدسنجی طرح
در نهایت، خودشناسی و رشد فردی از دیگر شاخصهاست. برای این منظور یک فرم “آینه خودشناسی” در ابتدا و انتهای دوره پر میشود تا نوجوانان بتوانند تغییرات خود را رصد کنند و ببینند در این مدت چقدر رشد کردهاند. این فرم هیچ نمرهای ندارد و هم به شناخت دانشآموز از تغییرات خودش منجر میشود، هم پیامدهای مورد توقع طراحان و مجریان را بر اساس ابعاد و شاخصهای مطلوب و مورد نظر میسنجد. پیامدسنجی در عمده طرحها به منظور اصلاح ضعفها و بهبود طراحی دورههای آینده انجام میشود.
زیرساختهای پشتیبانی و ابزارهای اجرایی
برای اینکه گروهها بتوانند این مسیر را به خوبی طی کنند، مجموعهای از زیرساختهای پشتیبانی فراهم شده است. اولین زیرساخت، سامانه “نوجهان” است که به عنوان پلتفرم اصلی ثبتنام، دریافت آموزشها و بارگذاری مستندات و گزارشها عمل میکند. تمام گروهها باید در این سامانه عضو شده و گزارش و مستندات هر یک از شش مأموریت را در آن ثبت کنند.
دومین زیرساخت، بسته آموزشی است که شامل فیلمهای آموزشی، جزوات مصور، شیوهنامه کامل و مفصل و کاربرگهای گامبهگام است که به نوجوانان دقیقاً میگوید در هر مرحله چه کارهایی باید انجام دهند. این محتوای آموزشی به گونهای طراحی شده که حتی اگر گروهها در مناطق دورافتاده باشند و دسترسی محدود به معلم راهنما داشته باشند، بتوانند به صورت خودگردان پیش بروند.
سومین زیرساخت، شبکه راهبری است که شامل “مربی” مدرسه و “استادکار” محلی میشود. مربی وظیفه نظارت، پیگیری و تسهیل کار را دارد در حالی که استادکار نقش آموزش فنی و راهنمایی در تولید را بر عهده دارد. این دو نقش باعث میشوند نوجوانان هم از لحاظ اجرایی حمایت شوند و هم با افراد باتجربه محلی ارتباط برقرار کنند.
چهارمین و پنجمین زیرساخت، بستر پشتیبانی و کانال اطلاعرسانی در پیامرسان ایتا است. از میان برگزیدگان دوره تربیت مربی اقتصادی نوجوان «دسترنج»، چند پشتیبان توانمند انتخاب و توجیه شدند تا ضمن نظارت بر کار گروهها، به سؤالات آنها در هر بخش پاسخ بدهند. تمام اطلاعیههای فوری، تغییرات احتمالی و فایلهای جانبی مورد نیاز؛ مانند جدول پاسخ به سؤالات متداول نیز از طریق کانال اطلاعرسانی ایتا ارسال میشود.
سیستم ارزیابی و تضمین کیفیت
نظام ارزیابی این دوره براساس یک ماتریس امتیازدهی ۱۱۰ امتیازی طراحی شده که وزن هر بخش با توجه به اهمیت و نسبت آن با شاخصها و اهداف تعیین شده است. بیشترین امتیاز به مأموریت ششم یعنی تحلیل، مستندسازی و روایت نهایی اختصاص دارد؛ چون این بخش بازتاب کیفیت کل کار و توانایی نوجوانان در انتقال پیام است. مأموریت چهارم نیز در رتبه دوم قرار دارد؛ چون تولید واقعی محصول و عبور از چالشهای عملی بیشتر در آن اتفاق میافتد.
نکته مهم این است که در این ارزیابی، سود یا ضرر مالی به عنوان معیار اصلی در نظر گرفته نشده است، بلکه ملاک امتیازدهی قدرت تحلیل، کیفیت عملکرد گروهها در طی فرآیند و توان بازنمایی و روایتگری آنهاست. بنابراین حتی اگر گروهی ضرر مالی کند اما فرآیند را به درستی طی کرده، تحلیل درستی از دلایل شکست ارائه داده و درسهای خود را به خوبی بیان کرده باشد، میتواند امتیاز بالایی کسب کند. چون هدف اصلی یادگیری و تجربهاندوزی است نه صرفاً سودآوری.
زمانبندی و وضعیت فعلی اجرا
مرحله ملی لیگ جت به طور رسمی از تاریخ 25 آذرماه ۱۴۰4 آغاز شده است. با توجه به نزدیک شدن به ایام امتحانات دیماه و ضرورت تمرکز دانشآموزان بر مباحث درسی، مهلت نهایی برای تکمیل تمام مأموریتها و بارگذاری مستندات 30 بهمنماه تعیین شده است. این زمانبندی به گونهای طراحی شده که گروهها بتوانند با برنامهریزی صحیح و دقیق و بدون تداخل جدی با برنامههای درسی، مأموریتها را به انجام برسانند.
خروجیهای مورد انتظار و چشمانداز
انتظار میرود در پایان این دوره، گروههای شرکتکننده نه تنها محصولاتی بومی و با کیفیت تولید کرده باشند، بلکه مهمتر از آن، تجربهای زنده و عمیق از چرخه کامل تولید و کسبوکار به دست آورده باشند. این تجربه شامل موفقیتها و شکستها، یادگیری از اشتباهات، کار تیمی تحت فشار، مدیریت منابع محدود و ارتباط با افراد مختلف است. همچنین مستندات تولیدشده در این دوره، از جمله فیلمهای مصاحبه با استادکاران و شناسنامههای فرهنگی محصولات، میتواند به عنوان آرشیوی ارزشمند از میراث فرهنگی ناملموس ایران محفوظ بماند.
در بلندمدت، این دوره میتواند بستری برای شکلگیری نسل جدیدی از نوجوانان و جوانان باشد که نه تنها در عرصه فرهنگ و تبیین فعالاند، بلکه در عرصه اقتصاد نیز خودکفا و کارآفرین هستند. این همان مدل “اقتصاد فرهنگبنیان” است که در آن فعالیتهای فرهنگی خود، منبع درآمد و اشتغال میشوند و چرخهای پایدار از تولید و تبیین شکل میگیرد.
پایان پیام
تهیهکننده: حسن شریفی ستوده (مسئول میز آموزش و پرورش اندیشکده تعلیم و تربیت ژرفا)؛ طراح و هماهنگکننده پروژه
تاریخ: 30دیماه ۱۴۰۴
